In een psychosociaal context staan gesprek, analyse en inzicht vaak centraal. Een cliënt vertelt, en de hulpverlener luistert, ondersteunt en zoekt mee naar betekenis. Toch is er niet bij elke ervaring evenveel taal. Soms heeft iemand nog geen woorden voor wat er leeft. Soms is iets te pijnlijk, te vaag of lichamelijk te aanwezig om het meteen uit te spreken. Een creatieve benadering kan dan een tussenweg bieden. Beeld, beweging, muziek of spel kan innerlijke ervaringen vormgeven vooraleer ze uitgesproken worden. 

Tijdens het OPO Creatieve Expressie was dit voor mij heel duidelijk. Ik wilde creativiteit telkens begrijpen vooraleer ik het durfde te beleven. Ik vroeg me af wat de bedoeling was, hoe iets moest overkomen en of ik het wel juist deed. Vooral tijdens de eerste lessen van workshops contemporary dance en pottenbakken botste ik daarop. Mijn hoofd zocht een houvast wanneer de oefening voelen, proberen en plezier maken was.

Vroeger was creativiteit meer aanwezig. Door het ouder worden, het studeren en het werken, ben ik dat ergens kwijt geraakt. Als kind en tiener maakte ik juwelen omdat ik ze mooi vond, fotografeerde ik beelden omdat die me raakten en droeg ik kleren omdat ik een bepaalde kleur vorm of stof mooi vond, zonder er veel over na te denken. Ik dacht minder na over het resultaat. Toen was creativiteit een manier om iets van binnen naar buiten te brengen. Via vorm, kleur en sfeer.

 

Creativiteit als afstemming

De syllabus van Creatieve expressie omschrijft creativiteit binnen de psychosociale sector als het zoeken naar afstemming tussen jezelf en je omgeving. Het gaat over hoe iemand zich verhoudt tot zichzelf, de ander en zijn of haar context.  

Binnen begeleiding is die afstemming belangrijk. Mensen functioneren niet los van hun omgeving. Relaties, verwachtingen, cultuur, prestatiedruk en andere ervaringen beïnvloeden iemands leefwereld. Creatieve werkvormen kunnen helpen om deze wisselwerking te tonen. Door te tekenen, te dansen, te spelen of met materiaal te werken, kan iets zichtbaar worden dat iemand nog moeilijk kan zeggen.

In psychosociale begeleiding ligt de nadruk ook snel op gesprekken. Terwijl beeld, beweging en muziek ook manieren zijn om een beleving uit te drukken. Als begeleiding vertrekt vanuit wat iemand kan vertellen, bestaat het risico dat bepaalde ervaringen onzichtbaar blijven.

 

Eerst vorm, dan woord

Creatieve expressie kan helpen wanneer woorden tekortschieten. Dat herkende ik tijdens de lessen contemporary dance. Vrij bewegen voelde ongemakkelijk. Pas toen ik me meer richtte op de ruimte, zakte ik meer in de ervaring. Mijn lichaam maakte zichtbaar wat ik normaal waarschijnlijk meteen zou willen verklaren: schaamte, controle en verlegenheid om ruimte in te nemen.

Bij pottenbakken voelde ik ook hoe graag ik controle wou houden. Klei reageert meteen als je te veel kracht gebruikt of even gefrustreerd bent, wordt het zichtbaar. Ik kon de ervaring niet analyseren maar moest het beleven om dit achteraf te beseffen.  

Een onderzoek van Liesbeth Bosgraaf van de Open Universiteit sluit hier goed bij aan. Zij onderzocht hoe beeldende therapie kan bijdragen aan het verminderen van psychosociale problemen bij kinderen en adolescenten. Het artikel beschrijft hoe beeldende therapie een ervaringsgerichte behandelvorm is.

Het gebruik van een veilige en uitnodigende creatieve materialen door therapeuten een omgeving creëeren waarin kinderen stap voor stap leren hun spanningen te herkennen, emoties te uiten en zelfvertrouwen op te bouwen. Deze spanningsregulatievaardigheden zouden fundamenteel zijn voor hun verdere emotionele ontwikkeling. Bovendien bleek spanningsregulatie niet alleen van waarde in de therapiekamer, maar had het ook positieve effecten thuis en op school. 

 

Creatief werken en rust

Creatieve expressie kan ook iets doen met de spanning. Dit blijkt uit onderzoek van Kaimal, Ray en Muniz. In hun studie maakten 39 volwassenen gedurende 45 minuten vrij beeldend werk. Voor en na de sessie werd cortisol gemeten, een hormoon dat vaak gebruikt wordt als stressmarker. Na het beeldend werken was er een significante daling van cortisol. Daarnaast beschreven de deelnemers het als een proces waarin ze iets over zichzelf konden ontdekken.

Dit is belangrijk binnen psychosociaal werk omdat spanning vaak bepaalt hoe iemand zichzelf uitdrukt of contact maakt met de ander. Wanneer iemand gespannen is, kan praten soms te rechtstreeks zijn. Een creatieve werkvorm kan die rust bieden en een andere vorm van uitnodiging. Via handen, lichaam of materiaal ontstaat er eerst wat afstand en rust en kan daaruit later verwerking ontstaan.

 

Van vorm naar verbinding

Een cliënt hoeft niet meteen een volledig verhaal te vertellen. Soms kan beeld, beweging of muziek een uitnodiging zijn om dichter bij het verhaal te komen. 

Het artikel van Zorg + Welzijn beschrijft hoe sociale werkers creatieve werkvormen gebruiken om verbinding te maken. In het artikel wordt uitgelegd dat cliënten hun verhaal soms verbeelden door iets te maken, in plaats van het meteen te vertellen. Daarnaast benadrukt Talma dat er ook verbinding ontstaat via herkenning, aanwezigheid en gedeelde ervaring.  

‘Kunstzinnige werkvormen raken niet alleen het hoofd, maar doen ook een beroep op hart en handen. Hierdoor kunnen mensen zich om te beginnen beter verbinden met zichzelf. En ze stellen zich ook makkelijker open voor elkaar. Daardoor ontstaat er eerder wezenlijke verbinding.’ legt Martha Talma uit.

Dat zag ik ook tijdens mijn cultuurbezoeken. Tijdens het concert van Camille El Bacha en Naghib Shanbehzadeh en bij de balletuitvoering Love & Loss. Die ervaringen leerden me dat expressie vaak begint met iets lichamelijk, zintuigelijks of abstracts en woorden pas later komen.

 

In de praktijk

In de praktijk kan een creatieve benadering al beginnen met een eenvoudige opdracht zoals een tekening, schilderwerkje of een werkje met klei. Het doel is om iets bespreekbaar te maken dat anders onbereikbaar blijft.

Daarbij is veiligheid belangrijk. Sommige mensen voelen schaamte, weerstand of onzekerheid wanneer ze iets creatiefs moeten doen. Daarom moet de begeleider goed afstemmen op de cliënt. Creativiteit mag geen druk worden maar juist een uitnodiging om te voelen, te verwerken en te verbinden.

 

 

Bronnen

https://www.ou.nl/en-GB/-/promotie-beeldende-therapie-een-creatieve-oplossing-voor-psychosociale-problemen-bij-kinderen-en-adolescenten

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5004743/

https://www.zorgwelzijn.nl/hoe-je-creatieve-werkvormen-gebruikt-om-echt-verbinding-te-maken/